سه شنبه - 2018 آگوست 14 - 3 ذيحجه 1439 - 23 مرداد 1397
Delicious facebook Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 200812
تاریخ انتشار : 7 بهمن 1395 0:27
تعداد مشاهدات : 357

مدرسه علمیه حضرت ولی عصر(عج)

توفیق شکر و استغفار - مدرسه علمیه حضرت ولی عصر(عج)

یکی از مهمترین توفیق ها در زندگی بشر توفیق شکر نعمت و استغفار از گناه است که سلب آن بزرگترین بدبختی است که بشر به آن مبتلا می شود...



یکی از نعمت های بزرگ الهی به بشر، توفیق است. اگر توفیق رفیق انسان نشود هرگز نمی تواند امید داشته باشد که به هدایت و کمال دست یابد و از خسران ابدی رها شود. تعلیم و تزکیه انسان نیز به توفیق الهی است. اینکه انسان توفیق پیدا کند به دانش و تقوا و خودسازی دست یابد، خود فضل الهی است.
اما بسیاری از مردم به عللی این نعمت و فضل الهی را از خود سلب می کنند و به سخن دیگر سلب توفیق از ایشان می شود. یکی از مهمترین توفیق ها در زندگی بشر توفیق شکر نعمت و استغفار از گناه است که سلب آن بزرگترین بدبختی است که بشر به آن مبتلا می شود.
نویسنده در این مطلب چیستی و نقش توفیق به ویژه توفیق شکر و استغفار و سلب آن  را بیان کرده است.
***


نسبت توفیق با اراده و اختیار انسان


اصطلاح توفیق در آموزه های اسلامی همانند توکل و تفویض، از اصطلاحات کلیدی برای بیان نسبت های اعمال انسان با خداست. این اصطلاح به ما کمک می کند تا رابطه میان خدا و اعمال انسانی را تبیین کنیم و میزان و نقش انسان از سویی و خدا از سویی دیگر را در اعمال خودمان بدانیم و بشناسیم. به این معنا که آیا اعمال انسانی جبری است یا اختیاری؟ یا آنکه شق سومی نیز وجود دارد که در ادبیات و فرهنگ شیعی و معارف اهل بیت(ع) از آن به الامر بین الامرین تعبیر می شود؟


توفيق از مادّه «وفق»، به معنای ايجاد مطابقت و موافقت بين دو چيز در كار خير و نيك،(مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی، ص 877 - 878 ، «وفق») و يا قرار دادن شخصى يا چيزى موافق با ديگرى است تا اندازه اى كه تنافر و مخالفت از ميانشان برود و موافقت و همدلى حاصل شود.(التّحقيق، المصطفوی، ج 13، ص 159، «وفق»)


واژه توفیق در قرآن به کار رفته و خداوند در آیه 88 سوره هود به نقل از حضرت شعیب(ع) می فرماید: وما تَوفيقى اِلاّ بِاللّهِ؛ توفیق و موفقیت من جز به  خدا نیست.


این آیه به موضوع رابطه اسباب و نقش خداوند توجه می دهد و مشخص می کند که اسباب طولی در کنار فعل خداوند چه میزان نقش و تاثیر دارد؟


علامه طباطبایی در ذیل این آیه می نویسد:

اين جمله در مقام استثناء از استطاعت است؛ چون بعد از آنكه آن جناب به مردم فرمود: جز اصلاح مجتمع آنان به وسيله علم نافع و عمل صالح به مقدار استطاعتش منظورى ندارد، در ضمن گفتارش براى خود استطاعت و قدرت اثبات كرد، در حالى كه عبد و مملوك، از پيش خود و بطور استقلال، استطاعتى ندارد و لذا آن جناب نقص و قصورى كه در كلامش بود تتميم نموده،

فرمود:» وَ ما تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ» يعنى آنچه در مورد تدبير امور مجتمع شما از اراده من ترشح مى‏كند و هر استطاعتى كه در توفيق و رديف كردن اسباب و مساعد كردن بعضى از آنها با بعضى ديگر بذل مى‏كنم و- از آن اراده و آن استطاعت و آن رديف كردن اسباب- سعادت شما را نتيجه مى‏گيرم، همه‏اش از خداى سبحان است و من بدون او هيچ قدرتى ندارم و از احاطه او بيرون نتوانم شد و در هيچ امرى مستقل از او نيستم. اوست كه هر مقدار استطاعت كه در من است به من داده و اوست كه از طريق آن استطاعت كه به من داده، اسباب را رديف مى‏كند، پس استطاعت من از او و توفيقم به وسيله اوست.


توفیق، صفت اسباب


توفیق بیانگر نقش خداوند در اعمالی است که بنده انجام می دهد. در حقیقت، خداوند در اعمال انسانی بیکار ننشسته است و این  گونه نیست که انسان به تنهایی در کارها دخالت می کند، بلکه این خداوند است که به عنوان مسبب الاسباب در کارها و اعمال دخالت می کند و توفیق میان دو چیز را ایجاد کرده و مناسب را پدید می آورد تا موفقیتی تحقق یابد. پس این گونه نیست که انسان، بطور مطلق مختار و آزاد  یا مجبور محض در انجام کارها باشد.

برای فهم معنای توفیق اصطلاحی، روایت امام صادق(ع) می تواند کمک کند.

مؤلف كتاب معانى الاخبار به سند خود از عبداللَّه بن فضل هاشمى از امام صادق (ع) روايت كرده كه گفت: به آن حضرت عرضه داشتم:

(با در نظر داشتن اينكه علل و اسباب در كار ما مؤثرند) معناى اينكه خداى تعالى در يك جا از قول شعيب حكايت كرده كه گفت: وَ ما تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ و در جايى ديگر خودش فرموده: إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وَ إِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ  چيست؟ امام (ع) در جواب فرمود:

وقتى بنده خدا آنچه كه خدا به وى امر كرده اطاعت كند عملش موافق امر خداى عز و جل است و بدين جهت آن عبد را موفق مى‏نامد و هر گاه بنده خدا بخواهد داخل پاره‏اى از گناهان شود و خداى تعالى بين او و آن گناه حايل گردد و در نتيجه بنده آن گناه را مرتكب نشود ترك گناهش به توفيق خداى تعالى صورت گرفته و هر زمان كه او را به حال خود بگذارد و بين او و معصيت حايل نشود و در نتيجه مرتكب گناه شود در آن صورت خدا او را يارى نكرده و موفق ننموده است.


از این بيان امام صادق(ع) اين معنا استنباط می شود كه توفيق خداى تعالى و یا خذلان بنده یعنی توفيق ندادن و يارى نكردن خداوند نسبت به بنده اش، از صفات فعلى خداى تعالى است نه اینکه از صفات ذاتی او باشد.


همچنین دانسته شد که توفيق، در اصطلاح فرهنگ قرآنی عبارت از اين است كه خداى تعالى اسباب را طورى رديف كند كه قهرا بنده را به سوى عمل صالح بكشاند و يا بعضى از مقدماتى كه در ارتكاب گناه لازم است براى او فراهم نكند در نتيجه بنده آن كار واجب را انجام دهد و اين كار حرام را ترك كند. در برابر توفیق اصطلاح خذلان است که به معنای همان سلب توفیق، الهی از شخص است.بنا بر اين، باید گفت که متعلق توفيق، عبارت از آن اسباب است؛ چون گفتيم توفيق عبارت از ايجاد توافق بين آن اسباب است. پس این اسباب هستند كه متصف به توفيق مى‏شوند و اگر انسان موفق را نیز موفق مى‏ناميم در حقيقت توصيف به حال متعلق است.


توفیق شکر و استغفارو سلب آنها


یکی از مهمترین توفیقات بشری این است که شرایط و اسباب بگونه ای فراهم شود که انسان بتواند نسبت به هر نعمتی سپاسگزار باشد و در برابر هر گناهی راه استغفار و توبه را در پیش گیرد. بسیاری از مردم عادت کرده اند که نسبت به نعمت های الهی شاکر نباشند و وقتی نعمتی خداوند به ایشان می دهد می گویند: مگر خدا به ما چه داده که شکرگزار باشیم؟

این مردم عادت کرده اند که تنها شاکر نعمت های مادی و ظاهری بزرگی چون ثروت کلان قارونی یا قدرت فرعونی باشند؛ در حالی که اگر تعقل می کردند می دانستند که باید نسبت به هر چیز کوچک و بزرگ شاکر باشند. انسان باید نسبت به نعمت اصل زندگی و وجود سپاسگزار باشد.


سعدی در دیباچه گلستان می نویسد: منّت خدای را عز و جل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت هر نفسی که فرو می رود ممدّ حیاتست و چون بر می آید مفرّح ذات پس در هر نفسی دو نعمت موجود است و بر هر نعمت شکری واجب. از دست و زبان که برآید، کز عهده شکرش به در آید.


اما چنان که خداوند می فرماید: وَ قلیلٌ مِن عبادیَ الشکور؛ بندگان شکرگزارم اندک هستند(سباء، آیه 13)؛ چرا که مردم عادت به کفران نعمت دارند و ناسپاسی را پیشه خود کرده اند.


همچنین از گناهان کوچک  بلکه بزرگ استغفار و توبه نمی کنند.کسی که شاکر خداوند باشد و توبه و استغفار را پیشه خود سازد، واقعا توفیق الهی رفیق او شده است؛ وگرنه گرفتار خذلانی است که استدراج و امهال یکی از آنهاست. استدراج موجب می شود تا شخص توفیق نیابد تا شکر نعمت گوید و از گناه، استغفار کند.

امام صادق(ع) هم چنین فرموده است:

خداوند وقتی بخواهد به بنده اش خیری برساند وقتی بنده اش گناهی می کند به دنبال گناهش، او را به بلاء وگرفتاری دچارش می سازد تا استغفار کند؛ اما وقتی بخواهد به بنده اش شرّی برساند وقتی بنده اش گناهی کرد دنبال گناهش نعمتی به او می رساند، تا بدین وسیله استغفار از یادش برود، و او همچنان به گناهکاری خود ادامه دهد. سپس امام(ع) افزود:

واین سخن خداست که می فرماید: سنستدرجهم من حیث لایعلمون ؛ واین استدراج همان نعمت دادن در وقت معصیت است.(الدر المنثور، ج3، 149)


پس استدراج، دادن نعمت و گرفتن شکر نعمت از شخص است. از این رو می توان گفت که از آثار استدراج، سلب شکر از شخص است؛ چنان که ویژگی سلب شکر، بیانگر معنا و مفهوم استدراج و یکی از دو مولفه اصلی آن نیز است. به این معنا که برای استدراج دو مولفه اصلی بیان شده که یکی افزایش نعمت و دیگری سلب شکر نعمت از شخص گرفتار استدراج است.


امام صادق(ع) در این باره می فرماید: بنده گناه می کند و خداوند به او مهلت می دهد و نعمت هایش را تجدید می کند، پس آن نعمت، او را از استغفار گناهان باز می دارد. لذا شخص گرفتار استدراج می شود از جایی که نمی داند.(بحارالأنوار، ج 5، ص 217)


بنابراین می توان گفت که مهمترین علت خذلان و سلب توفیق از بنده آن است که خداوند شکر نعمت ها و استغفار از گناهان را از او سلب می کند و این گونه اهل شقاوت و بدبختی می شود.


* رسول میرزائی معارفی از کیهان



نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :