پنج شنبه - 2017 نوامبر 23 - 5 ربيع الاول 1439 - 2 آذر 1396
Delicious facebook Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 207143
تاریخ انتشار : 13 اردیبهشت 1396 23:42
تعداد مشاهدات : 114

مدرسه علمیه حضرت ولی عصر(عج)

اصول و قواعد مناظرات انتخاباتی از دیدگاه قرآن

نویسنده در مطلب حاضر به برخی از اصول و قواعد مناظرات انتخاباتی براساس آیات قرآن اشاره کرده است...


هر کاری دارای اصول و قواعدی است که باید مراعات شود. انتخابات و نیز مناظرات انتخاباتی نیز از جمله کارهایی است که دارای اصول و قواعدی است. برخی از این قواعد از قواعد اخلاقی عام است که اختصاصی به مسلمان یا کشور و نظام اسلامی ندارد؛ اما برخی از اصول و قواعد در چارچوب فعالیت های یک مسلمان در یک نظام اسلامی مطرح است که به فلسفه و سبک زندگی اسلامی ارتباط دارد و مسلمان نمی تواند فارغ از آنها عمل و رفتار کند. در حقیقت فقه اسلامی ناظر به همه رفتارهای مکلفان مسلمانی است که می خواهند بر اساس فلسفه و سبک زندگی اسلامی زندگی کنند و جامعه ای قرآنی - اسلامی را در دنیا بسازند و سعادت دنیا و آخرت خویش را بدان تضمین کنند.


اهداف مناظره
مناظره به هر هدفی شکل گرفته باشد، بی گمان به سبب ریشه واژه باید ناظر به نظر افراد باشد که از سوی هر یک ارائه می شود. در حقیقت نظر هر کسی در تقابل و گاه در برخی از موارد در تایید نظر دیگری مطرح است. بنابراین، در اغلب موارد، دو سویه مناظره، نظری موافق یکدیگر نداشته و هر یک در اندیشه آن است تا نظر خویش را تبیین کرده و ادله و شواهدی به نفع نظر خویش و علیه نظر دیگری بیان کند و نقص و نقیضی بر نظر دیگری وارد سازد.


به نظر می رسد که مناظرات، در بسیاری از موارد در ساختار جدال و مجادله انجام می گیرد. جدال، گفتگويى توأم با نزاع و غلبه جستن يك طرف بر ديگرى است(مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی، ص 189، «جدل». و به قصد منصرف كردن وى از رأى و نظرش انجام می گیرد.(مجمع البيان، ج 5 - 6 ، ص 237).


البته در مناظره های انتخاباتی، شخص نمی خواهد رای و نظر خویش را بر طرف دیگر چنان تبیین کند که نظرش برگردد و با او موافق و هم داستان شود؛ بلکه می خواهد با تبیین ادله و شواهدی، نظر خویش را حق و درست جلوه داده و با نقص و نقیض، نظر دیگری را نادرست بنمایاند تا پیروان و هواداران بیشتری را به سوی خود جلب کند. در حقیقت مخاطب این گونه مناظرات، کسانی هستند که آرای آنان در رسیدن افراد به جایگاه مدیریتی موثر است و آنان می توانند در آینده بر اساس این آرا و مدیریتی که به دست می آورند، نظرات و مواضع خویش را در سیاست های داخلی و خارجی عملیاتی سازند؛ هر چند که برخی خلاف آن عمل می کنند، که جای خود بماند؛ چنان که برخی در مناظرات با آنکه حق را می یابند و می شناسند، ولی بر باطل خود، اصرار می ورزند. البته برخی نیز لجوج هستند و بر این باورند که نظر و رای خودشان درست است. از این رو، هرگز از مواضع و موضع گیری های خود کوتاه نمی آیند.

به هر حال، آنچه در مناظرات انتخاباتی و مجادلات آن اتفاق می افتد، آمیزه ای از حق و باطل است که خود فتنه ای برای خود ایشان و مردم است. این در حالی است که بر اساس آموزه های قرآن و اسلام، اهداف مناظرات و مجادلات باید تبیین حق و ایجاد گرایش به سوی آن باشد و انسان نباید بر مواضع باطل خویش اصرار کند و یا دیگران را به مواضع باطل سوق دهد و با تشویش اذهان و هوچی گری مردم را گمراه کند؛ زیرا نباید هدف سخنی جز راستی و درستی باشد؛ چرا که انسان مسلمان برای یافتن حق و گرایش به آن تلاش می کند و هرگز گرایشی به باطل ندارد و مواضع باطل را تایید و امضا نمی کند.


از نظر قرآن مجادله ها و مناظره ها می تواند براساس و اهداف چندی انجام گیرد که شامل موارد زیر است:
1. استیفای حق: گاه مناظره و مجادله برای آن انجام می گیرد تا حقی روشن و استیفا شود و حق به حقدار برسد؛ چنانکه مناظره خوله با پیامبر(ص) در این راستا انجام شده است.(مجادله، آیات 1 و 2)


2. تبلیغ حق: تبلیغ حق و بیان پیام راست و درستی هدف دیگر است. پیامبران برای تبیین پیام و تبلیغ دین اسلام از مجادله بهره می بردند؛ البته آنان مجادله احسن می کردند که مجادله بر اساس معقولاتی است که مقبول طرف دیگر است و او آن را می پذیرد. این معقول، مقبول مبنا و پایه برای بحث قرار می گیرد تا این گونه حق و اسلام تبلیغ شود.(نحل، آیه 125)


3. نابودی باطل: گاه مناظره برای نابودی باطل انجام می گیرد.


4. اثبات باطل و نابودی حق: مناظره های کفار همواره برای اثبات باطل و نابودی حق انجام می شود. آنان در این امر از همه ابزارها بهره می گیرند. بهره گیری از شبهات و متشابهات از جمله آنهاست. کسانی که متعصب هستند بر تعصب کورکورانه خود اصرار می کنند و دست از آن بر نمی دارند.(لقمان، آیات 20 و 21)


از نظر قرآن، انسان ها باید به هدف شناخت حق و ایجاد گرایش به حق در مناظرات شرکت کنند و اصول و قواعد آن را مراعات نمایند. بنابراین، باید به دور از تعصب(لقمان، آیات 20 و 21)، تکبر(حج، آیات 8 و 9)، جهل و نادانی و بی خردی(حج، آیات 3 و 8) و مانند آن انجام گیرد.


قواعد مناظرات انتخاباتی
مناظره های انتخاباتی همانند هر مناظره دیگر باید براساس فلسفه و سبک زندگی اسلامی باشد. از آنجا که اسلام قواعد و قوانینی را برای هر عمل مکلف تعیین کرده است، هر کسی که وارد مناظرات از جمله مناظره های انتخاباتی می شود، باید آن را مراعات کند. قواعد مناظره های انتخاباتی از منظر قرآن، بر اساس مبانی و اصول فلسفه زندگی و نظام سیاسی آن شکل می گیرد و باید مراعات شود.

مهم ترین اصول و قواعد مناظره های انتخاباتی از منظر قرآن عبارتند از:
1. منطق محوری: منطق چارچوبی است که از نظر شکلی و محتوایی سخن را سامان می دهد. سخن باید از نظر شکلی و محتوایی به گونه ای باشد که حق را آشکار ساخته و باطلی را از حق جدا کند. کسی که وارد مناظره و مجادله می شود باید اصول منطق را بشناسد و بر اساس آن عمل کند. امروزه هر کسی بر این جمله اصرار می ورزد که قواعد بازی را بشناسید و براساس آن عمل کنید. بنابراین، یک مسلمان باید قواعد بازی مناظره های انتخاباتی را بر اساس اصول و مبانی اسلامی و قرآنی بشناسد و بر اساس آن عمل کند. از جمله مهم ترین قواعد آن است که انسان منطقی سخن بگوید و بر اساس علم و دانش قطعی و اگر نشد اطمینانی سخن را بر زبان جاری سازد. مجادلات بی علم و براساس گرایش های حزبی و جناحی خطری است که دامنگیر همگان است و مسلمان باید سخن از روی علم بگوید و تحت تاثیر گرایش های حزبی نباشد. خداوند به شدت مسلمان را از سخنانی که بر اساس گمانه و ظن است پرهیز می دهد و خواهان گفتار و رفتار عالمانه است. مجادله و مناظره نیز باید این گونه باشد.(حج، آیات 3 و 8؛ لقمان، آیه 20؛ غافر، آیات 35 و 56؛ اعراف، آیه 71)


2. هدایت محوری: مجادله و مناظره باید هدایت محور باشد و هیچ یک از طرفین مناظره نباید کاری کنند که موجب گمراهی طرف دیگر یا مردم شود.(همان)


3. قوانین محور: مناظره و مجادله باید قوانین محور باشد و بر اساس قوانین روشن و مکتوب انجام گیرد. در این مسئله هم باید قوانین مناظره و اصول آن شفاف و روشن مشخص شود و هم باید محتوا موجب روشنی قوانین و افزایش شفافیت در این عرصه شود. به سخن دیگر، هم از نظر شکلی و هم از نظر محتوایی باید مجادله بر اساس قوانین باشد.(همان)


4. ادله محکم و استوار: طرفین مناظره باید ادله ای که ارایه می دهند، محکم و استوار باشد به طوری که بتوان در محاکم نیز بدان استناد کرد. در حقیقت ادله باید از چنان استواری برخوردار باشد که موجبات سلطه مطلب و مواضع طرف مجادله شود. از این رو در آیات قرآن بر واژه سلطان به عنوان مهم ترین ویژگی در ادله و براهین مجادله تاکید شده است.(غافر، آیات 35 و 56)


5. حسن معاشرت: از دیگر قواعد اسلامی – قرآنی مناظره ، برخورد نیک و معاشرت خوب است که باید میان دو طرف مناظره برقرار باشد. ادب کلامی باید با ادب رفتاری جمع شود؛ زیرا هدف از مناظره تبیین حق و مواضع درست است نه آنکه کسی بخواهد دیگری را به هر شکلی از میدان به در کند. اصولا در اسلام، هدف، وسیله را توجیه نمی کند و کسی نمی تواند برای رسیدن به مطلب حق یا کار حق، از ابزار باطل و ناحق بهره برد. خداوند در آیه 125 سوره نحل تنها در صورتی مجادله را جایز می داند که از نظر شکلی و محتوایی نیک باشد؛ یعنی هم در محتوا و هم در روش باید به شکل نیکی برگزار شود تا هیچ گونه شائبه بداندیشی و بدگویی در آن به چشم نیاید. از نظر محتوایی باید شخص تلاش کند که موجبات هدایت برای دیگری را فراهم آورد نه آنکه گمراه سازد و از نظر شکلی نیز به گونه ای عمل کند که رفتار نیک و معاشرت خوش از آن به چشم آید. همین قاعده در آیه 46 سوره عنکبوت نیز تبیین شده است.


6. تاکید و تایید مشترکات: مجادله نباید به گونه ای باشد که تنها هدف آن مچ گیری باشد، بلکه باید بر مشترکات تاکید و بر موارد مورد اتفاق مهر تایید زده شود.(عنکبوت، آیه 46)


7. رفق و مدارا: از آنجا که هدف از مجادله و مناظره تبیین حقایق و مواضع است، نباید به گونه ای باشد که موجب درگیری و جنگ و اهانت و مانند آن شود. مدارا کردن و نرمی در کلام و عمل می تواند مناظره را از حالت هیجانی غیرعقلانی به سمت عقلانیت سوق دهد و آثار و تاثیر مثبتی بر طرفین و جامعه بگذارد. یکی از معانی «و جادلهم بالّتى هى أحسن» در آیه 125 سوره نحل، جدال با رفق و مدارا است که به عنوان یک قاعده جدلی در قرآن مطرح شده است.(مجمع البيان، ج 5 - 6 ، ص 605 و نیز همان، ج 7 - 8 ، ص 449) همچنین از آیات 67 و 68 سوره حج به دست می آید که مدارا از اصول و قواعد اصلی مناظرات اسلامی و قرآنی است؛ زیرا خداوند در این آیات بیان می کند که با آنان منازعه کلامی نداشته باشد و در صورتی که امری را نمی پذیرند با گفتن خدا بهتر می داند از ادامه سخن و مجادله بگذرند و در حقیقت براساس قاعده «قالوا سلاما»(غافر، آیه 65) با سلام و صلوات از مجادله عبور کنند.


8. اجتناب از زبان بازی: برخی فلسفه را زبان بازی و بازی زبانی دانسته اند و فیلسوف را کسی می دانند که با بازی زبانی افکار می سازد و فلسفه می بافد؛ در حالی که حقیقت چیز دیگری است؛ و این افراد فیلسوف نیستند، بلکه سفسطه کنندگانی هستند که با بازی زبانی موجبات گمراهی دیگران می شوند. برخی در مجادلات و مناظرات، کلمات بی معنا و پوچ و بی محتوایی را به کار می برند که خودشان نیز از مفهوم آن اطلاعی ندارند. دم از حقوق بشر و آزادی می زنند در حالی که معنا و مفهوم آن را نمی دانند. این کلمات تنها الفاظ زیبا و پر طمطراقی است که چون طبل توخالی تنها صدا دارد و هیچ. خداوند در آیه 71 سوره اعراف از این نوع زبان بازی و کلمات بی محتوا و پوچ به عنوان «اسماء سمیتموها» نام های نامگذاری شده یاد می کند که فاقد حقیقت و معنا است. از همین رو، خداوند از چنین رفتاری در مجادله و مناظره در همین آیه برحذر داشته است؛ زیرا هدف از مجادله در رویه اسلامی، تبیین حقیقت است. البته دیگران درصدد هستند که حق را نابود کرده و باطل را جایگزین سازند. از همین رو به زبان بازی رو می آورند.(کهف، آیه 56)


9. اجتناب از شیطنت: از امور دیگری که در مجادله و مناظره انتخاباتی باید پرهیز شود، شیطنت کاری است. برخی از افراد با شیطنت بر آن هستند تا مواضع خویش را حفظ کرده و اهداف خویش را محقق سازند. اینان با استفاده از باطل و سخنان زیبا و فریبا تلاش می کنند تا طرف مقابل را از میدان به در کرده و خود جای رقیب بنشینند.(حج، آیه 3) این رویه سزاوار مسلمان نیست؛ چه رسد کسانی این رویه را در پیش گیرند که بخواهند مسئولیتی را در نظام اسلامی به عهده گیرند.


10. اجتناب از تمسخر: مسلمان هرگز کسی را تمسخر نمی کند و دنبال استهزا نمی رود. بر این اساس، در مناظره و مجادله رویه ای را در پیش نمی گیرد که موجب تمسخر باشد. این در حالی است که دشمنان هر طوری شده می کوشند تا باطل خود را حق جلوه دهند و حق را نابود سازند(کهف، آیه 56) و برای رسیدن به مقصود خویش از همه ابزارهای باطل و حق استفاده می کنند. از جمله این ابزارها و رویه ها می توان به استهزا و تمسخر طرف مقابل اشاره کرد تا این گونه خود را چیره سازند و سخن و موضع خویش را پیش برده و تثبیت کنند.(همان)


11. اجتناب از تکبر: مومن، متواضع است و در برابر حق نیز سر تسلیم فرود می آورد؛ اما کافر، متکبر و مستکبر است و حق را نمی پذیرد و با تکبر و استکبار با مردم مواجه می شود. از نظر قرآن کسانی که از روی جهالت و بی خردی و نادانی به مجادله می پردازند دل هایی پر از تکبر دارند و از نظر روان شناسی مردمان متکبر هستند.(غافر، آیه 56) پس کسانی که در مناظره های انتخاباتی در نظام اسلامی وارد می شوند، باید تکبر را کنار بگذارند و در برابر حق و اهل آن فروتن باشند.


12. دلسوزی: از آنجا که هدف مجادله و مناظره، احقاق حق است، نباید به دور از اموری باشد که مخالف حق است و موجبات طرد و دوری مردم شود؛ پس اگر کسانی که وارد مناظرات می شوند حق جو هستند، باید دلسوز مردم نیز باشند و سخنی نگویند که مردم را از حق دور سازند یا طرف مقابل را در شرایط بدی قرار دهند. مجادله احسن باید با دلسوزی و همدلی همراه باشد.(هود، آیه 74)
در آیات قرآن اصول و قواعد دیگری نیز بیان شده که یا به همین اصول کلی باز می گردند یا توضیح و تبیینی از همین اصول ذکر شده است.

علی جواهردهی معارفی از کیهان





نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :