دوشنبه - 2018 اکتبر 22 - 12 صفر 1440 - 30 مهر 1397
Delicious facebook Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 214322
تاریخ انتشار : 8 مرداد 1396 1:24
تعداد بازدید : 284

مدرسه علمیه حضرت ولی عصر(عج)

فقر فرهنگی و راهکارهای مقابله با آن

فقر فرهنگی به عنوان یک عامل بازدارنده می تواند جامعه ای را به سمت قهقرا و انحطاط بکشاند، و از دستیابی به اهداف والا و تکاملی بازدارد. نوشتار حاضر در مقام تبیین ماهیت فقر فرهنگی، ریشه یابی فقر و ارائه راهکارهایی برای برون رفت از این معضل اجتماعی است که اینک تقدیم خوانندگان محترم می گردد...



از آنجا كه عرصه فرهنگ در هر جامعه اي پايه و اساس تمامي تغيير و تحولات اجتماعي به حساب مي آيد، بنابراين فقر فرهنگي نيز موجبات پيدايش ساير فقرها را در جامعه فراهم خواهد ساخت. براي تبيين اين موضوع به موارد زير اشاره مي كنيم:


تبيين ماهيت فقر


1- فقر از منظر اهل لغت
لغت شناسان براي فقر معاني بسياري ذكر كرده اند كه عبارت است از: تنگدستي، تهيدستي، پريشاني، شكستن، كنده كاري كردن، دهانه قنات و گودالي كه در آن نهال خرما مي كارند.
معناي مورد نظر ما در اين نوشتار تنگدستي و تهيدستي است كه از ديگر معاني مشهورتر مي نمايد. افزون بر اين لغت شناسان، مبتلا به درد كمر و يا شكستگي ستون فقرات را فقير نگاشته اند. بر اين اساس تهيدست را فقير مي خوانند، زيرا ستون فقرات توانايي اش شكسته است. ( مجمع البحرين، ذيل ماده فقر )


2-فقر از منظر مفسران
مرحوم علامه طباطبايي(ره) نخست مانند اهل لغت فقير را تهيدست معنا مي كند، سپس به مقايسه واژه فقير و مسكين مي پردازد و موقعيت مسكين را دشوارتر معرفي كرده و مي فرمايد:
«مسكين تنها ندار را نمي گويند، بلكه به كسي مي گويند كه علاوه بر آن دچار خواري و ذلت هم باشد، يعني فقرش به حدي برسد كه مثلا مجبور شده، از آبروي خود مايه گذاشته، دست احتياج نزد ديگران دراز كند.»


3- فقر از منظر فيلسوفان و عارفان
از نگاه فيلسوفان و عارفان، جز خداوند همه موجودات جهان فقير و نيازمندند. خداوند تنها موجود بي نيازي است كه از توانگري ذاتي برخوردار است. چنان كه در قرآن كريم مي فرمايد: «اي انسان شما فقيراني به سوي خدا هستيد و خداوند غني و شايسته حمد است» (فاطر-15)
هر قدر انسان از اين نيازمندي آگاهي بيشتري پيدا كند، به خداوند نزديكتر مي شود و به درجات بالاتري از كمال دست مي يابد. بنابراين پيامبران و امامان فقيرترين انسان ها بودند و بر اين فقر خود افتخار مي كردند. «الفقر فخري وبه افتخر» همواره مورد تاكيد آن ذوات مقدسه بود.

اقسام فقر
فقر را از جنبه هاي مختلف مي توان مورد بررسي و مطالعه قرار داد. اما نقطه تاكيد در اين تقسيم بندي فقر فرهنگي است كه وجوه تمايز آن را از ساير فقرها به خوبي بتوانيم بشناسيم.


1- فقر جسمي
شخصي كه نقص عضو دارد، دچار فقر جسمي است. بدين ترتيب معلولان در شمار فقيران جاي دارند: البته چنين فقري غالبا به فقر مالي نيز مي انجامد.


2- فقر مالي
اين نوع فقر، فقر اقتصادي، معيشتي و محروميت نيز خوانده مي شود. برخي از اقتصاددانان در تعريف اين نوع فقر مي گويند: «فقر عبارت است از ناتواني در برآورده ساختن نيازهاي انساني» همچنين برخي ديگر گفته اند: «فقر عبارت است از عدم برخورداري از حداقل امكانات معاش و يا به تعبير ديگر عدم برخورداري از قوت لايموت».


از طرف ديگر برخي بر اين باورند كه «فقر يعني ناتواني انسان در تامين حد كافي نيازمندي هاي بنيادي خود به منظور رسيدن به يك زندگي آبرومند و شايسته به عنوان شرط لازم در رسيدن به سوي كمال» با عنايت به اين تعاريف براي شناخت دقيق فقر بايد نيازهاي اوليه و اساسي انسان مشخص شود. براساس اختلاف نظر در سطح نيازهاي اوليه و اساسي در ادبيات اقتصادي دو نوع فقر تعريف شده است:


الف) فقر مطلق
هرگاه شخصي از تامين نيازهاي اوليه زندگي خود و افراد تحت سرپرستي اش ناتوان باشد و به عبارت ديگر، از آن ميزان كالري يا پروتئين كه براي ادامه حيات سالم لازم است برخوردار نباشد دچار فقر مطلق است.


ب) فقر نسبي
ممكن است گروهي از افراد يك كشور از توانايي لازم براي تامين نيازهاي اوليه زندگي برخوردار باشند، ولي به لحاظ اينكه درآمد و سطح زندگي آنان از متوسط درآمد جامعه پايين تر است در فقر نسبي بسر مي برند. همچنين درآمد جامعه اي اگر از سطح متوسط درآمد كشورهاي جهان پايين تر باشد، آن كشور، در سطح كلان، در فقر نسبي بسر مي برد، هر چند نيازهاي اساسي خود را تامين كند. آنچه از روايات و نيز فتاواي فقها استنباط مي شود، اين است كه فقير در اسلام طبق معيار دوم تعريف شده است.


3- فقر روحي (ذهني)
گروهي، به رغم برخورداري از مواهب طبيعي بسيار، همواره خود را نيازمند مي پندارند، و در انديشه افزايش دارايي خويش بسر مي برند و از مشاهده مردم داراتر در حسرت فرو مي روند.
آزمندي و حسد در جان اين افراد ريشه دوانيده، آنها را از درون مي پوساند: علي(ع) مي فرمايد: الطمع فقر حاصر، طمع فقري فراگير و محدودكننده است. (غررالحكم، ج 6، ص 352)
حضرت در جاي ديگري اين فقر را بدترين فقرها دانسته اند (همان، ج4، ص 415) چنين شخصي هرقدر داراتر شود، فقرش فزوني مي يابد، مانند تشنه اي كه نوشيدن آب دريا نيز بر تشنگي اش بيافزايد، مقابل اين وضعيت، حالت استغناست. در اين حالت ممكن است شخص تنگدست باشد. ولي در درون خويش احساس آرامش و بي نيازي كند. امام باقر(ع) مي فرمايد: لافقر كفقر القلب و لاغني كغني الفقير (تحف العقول، ص 208). يكي از عواملي كه در فقر روحي موثر است، تبليغ فرهنگ مصرفي و ترويج كالاهاي لوكس و تجملي در جامعه است.


4-فقر فرهنگي
بي ترديد خرد يكي از بزرگ ترين نعمت هاي خداوند متعال است. چنانكه علي(ع) مي فرمايد: هيچ نعمتي از عقل برتر نيست (همان، 339)، ولي برخي از انسان ها از اين نعمت بزرگ بي بهره يا كم بهره اند. عقل مراتب مختلفي دارد. گروهي از پايين ترين مرتبه آن يعني توان درك نيز بي بهره اند، شريعت براي تدبير زندگي چنين افرادي سرپرست مشخص كرده است. گروهي ديگر، به رغم برخورداري از اين مرتبه از مراتب بالاتر آن يعني مرحله دانش و نيز عقل عملي، كه سبب تشخيص درست از نادرست مي گردد، بي بهره اند. اين دسته در روايت ها نادان شمرده شده اند. علي(ع) مي فرمايد: «هيچ فقري مانند جهل و ناداني نيست» (غررالحكم، ج 6، ص 352) بنابراين با عنايت به تعريف فقر فرهنگي، هركسي كه توانايي علمي و عقلي بهينه سازي شرايط محيطي خود را در بعد فردي و اجتماعي نداشته باشد، دچار فقر فرهنگي است و تا زماني كه قوه عاقله و خرد او تقويت نشود توان تاثيرگذاري بر محيط پيراموني خود را نخواهد داشت. بنابراين مي توان گفت پايه و اساس حل مشكلات جامعه در ساير ابعاد، برطرف كردن فقر فرهنگي در جامعه است. كه فرهنگ سازان و دانشوران جامعه بايد آن را در اولويت برنامه هاي خود قرار دهند و سعي و تلاش خود را به آن معطوف دارند. از منظر بسیاری از رهبران و مسئولین جوامع اگرچه رايج ترين نوع فقر، در بعد اقتصادي آن مطرح است به گونه اي كه با شنيدن واژه فقر، سريعاً اين عرصه به ذهن متبادر مي شود، اما بعد ديگر فقر يعني فقر فرهنگي بسيار عميق تر و ريشه دارتر از فقر اقتصادي است به گونه اي كه ريشه بسياري از فقر اقتصادي افراد جامعه را شامل مي شود. از اين جهت از بين بردن فقر فرهنگي بايد در اولويت فعاليتهاي افراد، جامعه و مسئولين براي برون رفت از مشكلات فقراقتصادی در جامعه قرار گيرد.


ريشه يابي علل فقر
دربررسي علل فقر ديدگاههاي مختلفي ارائه شده كه غالب آنها با آموزه هاي ديني و ارزش هاي قرآني و روايي ما انطباق ندارد. درهمين رابطه برخي فقر و ثروت را امري ذاتي دانسته اند. بعضي ديگر بحث فقر را درچارچوب تنازع بقا و درميدان مبارزه و كشمكش براي ادامه حيات توجيه كرده اند كه منطق آنان در اين شعر خلاصه مي شود:


برو قوي شو اگر راحت جهان طلبي                    كه در نظام طبيعت ضعيف پايمال است


همچنين افرادي ديگر از قشر مذهبيون، نقش عوامل ماوراي طبيعت را به ميان كشيده و علت فقر را به خدا نسبت داده و آن را براي طبقات محروم تقديري الهي براي آزمايش دراين دنيا ارزيابي مي كنند.


در منطق قرآن و روايات اهل بيت(ع) علت فقر در نقطه مقابل اين رهيافت ها مطرح شده و فقر امري شيطاني و ثروت و فضل و رحمت الهي شمرده شده است.
قرآن كريم مي فرمايد:

«شيطان به شما وعده تنگدستي (و فقر) مي دهد و به بدكاري وامي دارد وخدا از جانب خويش آمرزش و فزوني (و فضل) وعده مي دهد كه خدا گشادگي بخش و دانا است.


فقر در روايات به «موت اكبر» به منزله «كفر»، «سرگرداني عقل»، «نقص در دين» و… تعبير شده است. و رويارويي و مبارزه با آن نيز وظيفه است و حكومت، جامعه و افراد مكلف هستند با اين پديده شيطاني و سمبل ظلم و ستم مبارزه كنند.
درخطبه شقشقيه، امام علي(ع) مبارزه با فقر و يا عامل آن را، تنها وظيفه عالمان معرفي مي كند. همان وظيفه اي كه براي تحقق آن، پذيرش امر ولايت و حكومت نيز واجب شده است؛ حضرت مي فرمايد: من حكومت را به اين علت قبول كردم كه گروهي حاضر شدند و اعلان وفاداري كردند (و نيز به اين علت كه) خداوند تبارك و تعالي از علماي اسلام تعهد گرفته و آنها را ملزم كرده است كه درمقابل پرخوري و غارتگري ستمگران و گرسنگي و محروميت ستمديدگان ساكت ننشينند. (نهج البلاغه خطبه 52) در جاي ديگر مي فرمايد: هيچ فقيري گرسنه نمي ماند مگر به خاطر آن بهره اضافي كه غني مي برد.
قرآن كريم نيز گفته كساني كه فقر و گرسنگي را به خدا نسبت مي دهند و جامعه و مردم را مسئول نمي دانند، منطق كفار و ضلال مبين مي شمارد.
«چون به آنها بگويند از آنچه خدا روزيتان كرده است، انفاق كنيد، كساني كه كافرند به كساني كه مؤمنند، گويند: آيا به كسي غذا بدهيم كه اگر خدا مي خواست غذايش داده بود. شما جز در گمراهي آشكار نيستيد» (يس-47)


بنابراين فقر يك پديده ذاتي، طبيعي، جبري و تقديري نيست، بلكه يك امر عرضي برجامعه و آحاد مختلف آن است كه علت اصلي آن را بايد در رفتار ستمگران، ظالمان و استعمارگران جستجو كرد.
و از طرفي فقر فرهنگي را بايد ريشه بسياري از تهيدستان و فقيران جامعه دانست.


راهکارهای مقابله با فقر فرهنگی
در عرف عقلا شیوه اصولی و ریشه ای برخورد با مشکلات، جلوگیری و یا از بین بردن زمینه های پیدایش آن است. همان گونه که همه متخصصان دانش پزشکی اتفاق نظر دارند پیشگیری در بهداشت و درمان آسان تر، کم هزینه تر و مهم تر از درمان خود بیماری است. بر این اساس در مبارزه با فقر فرهنگی ابتدا باید ببینیم چه عوامل و زمینه هایی موجبات پیدایش فقر فرهنگی را در جامعه فراهم می آورد، و سپس جهت از بین بردن فقر فرهنگی راهکارهای مقابله با آن عوامل و زمینه ها را ارائه نماییم.


عوامل پیدایش فقر فرهنگی


1- نگرش غلط به جهان هستی
اصولاً رفتار هر کسی براساس نوع جهان بینی و تفسیری که از جهان هستی دارد شکل می گیرد. بنابراین کسی که می پندارد نیکبختی دنیا و آخرت جمع شدنی نیست و اگر بخواهد در جهان دیگر کامیاب باشد، باید در دنیا در فقر و تهیدستی به سر ببرد، این نوع نگرش به طور طبیعی رفتار فقیرانه را به دنبال دارد و به خاطر همین تفسیر غلط از زهد، از دنیا روی گردان شده و نعمت های آن را برخود حرام می کند. این افراد حتی اگر توانایی مالی نیز داشته باشند، از آن استفاده نمی کنند. پندار دیگری که مردم را در گرداب فقر گرفتار می سازد برداشت نادرست از قضا و قدر و تصور نقش نداشتن انسان در سرنوشت خویش است. بنابراین تفسیرها و رویکردهای نادرست از مفاهیم ارزشی چون تقدیر، توکل، صبر، انتظار و زهد و… به عدم تلاش و سختکوشی انسان می انجامد و در نهایت فقر و تنگدستی را به همراه می آورد.


راهکار مقابله
راهکار مقابله با این عامل پیدایش فقر و تهیدستی، تحصیل معرفت صحیح و برخورداری از یک جهان بینی الهی مبتنی بر آموزه های وحیانی و سیره پیامبر اعظم(ص) و ائمه(ع) می باشد. در این رابطه نه دیدگاه صوفیانه که پشت کردن به دنیا و طرد آن را سرلوحه اعمال و رفتار خود قرار می دهند و نه دیدگاه دنیاگرایانه که جهت گیری عمده ادیان الهی را سعادت دنیوی و رفاه و آسایش در دنیا می دانند و نه دیدگاه آخرت گرایانه که رسالت اصلی دین را سعادت اخروی و تأمین نیکبختی آن جهان می دانند، هیچ کدام نمی تواند تفسیری صحیح از نظام هستی باشد. بنابراین تنها گزینه صحیح این است که دین اسلام براساس آیات و روایات در ابعاد سیاسی، اقتصادی و فرهنگی و اجتماعی، نظام مند و دارای طرح و برنامه است. و افزون بر سعادت اخروی انسان، برای کامیابی و سعادت دنیوی نیز ساز و کاری اندیشیده است. چرا که راه رسیدن به سعادت اخروی، سعادت دنیوی است که باید از این بستر و گذرگاه عبور کرد. چنین رویکرد و تفسیری از جهان سبب می شود تا انسان برای تأمین سعادت دنیوی خود تلاش نماید و خود را از شرایط فقر و تنگدستی رهایی بخشد.


2- ارتکاب گناه
براساس آیات و روایات، گناه سبب کم شدن روزی انسان و از عوامل فقر به حساب می آید. برخی روایات، از گناهانی خاص مانند دروغ، خیانت، گسستن پیوندهای خویشاوندی، اسراف و ستم نام برده اند. دسته ای دیگر به طور کلی گناه را موجب زوال نعمت دانسته اند. در مقابل، بسیاری از روایت ها نعمت خداوند و وسعت روزی را به ایمان و تقوا و کردار نیکی چون خوش اخلاقی، امانت داری، دعا و صدقه وابسته ساخته اند. در تحلیل ارتباط فقر و گناه و نیز کردار نیک و دارایی باید گفت؛ هرچند خداوند نظام هستی را براساس قانون علیت آفریده و هیچ چیز بدون علل و اسباب پدید نمی آید. ولی علل و اسباب عالم هستی منحصر به امور مادی نیست و علل و اسباب معنوی نیز، به طور مستقل و یا در کنار آن علت ها تأثیرات شگرفی دارند. به عنوان مثال فرموده اند صدقه یا تحکیم پیوند خویشاوندی (صله رحم) از علل معنوی طول عمر به حساب می آید.


راهکار مقابله
با عنایت به رابطه فقر و گناه، به این نتیجه می رسیم که اگر گناه موجب ازدیاد فقر و تنگدستی می شود در نقطه مقابل ایمان و تقوا سبب افزایش نعمت، خیر و برکت در زندگی انسان می شود. همان گونه که خدای متعال می فرماید: اگر مردم در جامعه ای ایمان بیاورند و تقوای خدا را پیشه کنند، خداوند خیرات و برکات آسمان ها و زمین را بر روی آنان می گشاید. بنابراین پرهیز از گناهان و التزام عملی به تقوا و ایمان آثاری از جمله ازاله فقر و تنگدستی را به همراه خواهد داشت.


3- فقدان برنامه ریزی صحیح
رمز موفقیت هرکس، داشتن طرح و برنامه صحیح متناسب با موقعیت خود و جامعه و تنظیم مخارج زندگی است. در سطح کلان نیز کشورها با تنظیم برنامه های کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت به سامان دهی وضعیت اقتصادی خود می پردازند. بنابراین بی برنامگی یا برنامه ریزی نادرست به پیدایش فقر در سطح افراد و جوامع می انجامد. به همین جهت علی(ع) نداشتن برنامه در زندگی و سوء تدبیر را عامل فقر دانسته است (الیحاه، ج 4، ص 318). امام صادق(ع) می فرماید: تضمین می کنم، هر کس در زندگی خود اقتصاد را رعایت کند، هرگز فقیر نشود (همان). برخی روایات نیز اسراف را سبب زوال نعمتن دانسته اند. (همان، ص 320) بنابراین فقدان برنامه ریزی صحیح و یا نداشتن عقل معاش موجبات فقر و تنگدستی را برای انسان فراهم می آورد.


راهکار مقابله
تدبیر و برنامه ریزی صحیح، جامع و کارآمد در امور زندگی فردی و اجتماعی راهکار اصلی مقابله با بی برنامگی یا فقدان برنامه ریزی صحیح می باشد. به بیان دیگر تقویت عقل معاش که یکی از کل کمالات انسانی محسوب می شود، موجبات از بین بردن فقر را فراهم می آورد. چگونگی تدبیر و برنامه ریزی، براساس اصول و مبانی خاص خود صورت می گیرد که تفصیل آن یک بحث مستقل و جداگانه ای را می طلبد.


4- جهل و نادانی
مهم ترین شاخصه فقر فرهنگی جهل و نادانی است. زیرا تا کسی از شناخت و آگاهی لازم و صحیح نسبت به هستی، جامعه و انسان برخوردار نباشد، به طور طبیعی قادر نخواهد بود، تغییر و تحولی در اوضاع زندگی خود ایجاد نماید. علی(ع) علم و آگاهی انسان را اصل و ریشه هر خیر و جهل و نادانی را اصل و ریشه هر شری می داند. بنابراین مبارزه با جهل و نادانی در واقع مبارزه با فقر فرهنگی به حساب می آید.


راهکار مقابله
اعتلای فرهنگی و سطح آگاهی ها و شناخت مردم در یک کشور یکی از شاخص های توسعه انسانی در جهان است. این شاخص نه تنها در رشد اقتصادی عاملی تعیین کننده است، بلکه خود نیز موضوعیت دارد. یعنی هر گاه کشوری از رشد اقتصادی بالا بهره گیرد، ولی شمار بی سوادانش بسیار باشد، توسعه یافته شمرده نمی شود. به این جهت اسلام بر دانش و فراگیری آن تأکید فراوان کرده است. مطالعه سیره عملی پیامبر اعظم(ص) در صدر اسلام نشان دهنده اهمیت این موضوع است که آن حضرت پس از جنگ بدر مقرر داشت اسیرانی که توان پرداخت فدیه را ندارند، در برابر آموزش خواندن و نوشتن به ده مسلمان آزاد شوند. اعزام دو تن برای آموختن شیوه استفاده از منجنیق نشان دهنده توجه پیامبر اعظم(ص) به این مهم است. در فرهنگ اسلامی در کنار دانش، به مسئله خرد نیز توجه بسیار شده است. در منابع روایی تحت عنوان «کتاب عقل و جهل» درباره ارزش خرد و دعوت انسان ها به تعقل و تفکر روایات فراوانی به چشم می خورد. این روایات عقل را پیامبر باطنی و وسیله عبادت خداوند متعال و رسیدن به بهشت شمرده اند. بنابراین بالا بردن شناخت، علم و آگاهی، همچنین تقویت قوه عاقله و خرد انسان مهم ترین راهکار مقابله با فقر فرهنگی به حساب می آید به گونه ای که یکی از کل کمالات انسان «التفقه فی الدین» شناخت ژرف و عمیق در دین به حساب آمده است. در رابطه با این مبحث دیدگاه ها و موارد دیگری نیز مطرح می باشد که در جای خود باید به آنها پرداخته شود.

امید رحمانی- معارفی از کیهان



نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :