شنبه - 2017 نوامبر 25 - 7 ربيع الاول 1439 - 4 آذر 1396
Delicious facebook Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 89141
تاریخ انتشار : 21 آذر 1394 20:24
تعداد مشاهدات : 412

مدرسه علمیه کریمه اهل بیت علیهم السلام

اول ربیع الاول مصادف با لیله المبیت

اول ربیع الاول مصادف با لیله المبیت و داستان شورانگیز و شجاعانه خوابیدن امیرالمومنین(ع) در بستر پیامبر اکرم(ص) و نزول آیه : وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ در شان امیرالمومنین(ع) بر عموم شیعیان جهان مبارک باد . حوزه کریمه اهل بیت علیهم السلام

آيه ليلة المبيت‏

وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ(سوره مبارکه بقره /آیه 207)

بعضى از مردم جان خود را به خاطر خشنودى خدا مى‏فروشند؛ و خداوند نسبت به بندگان مهربان است.

دورنماى بحث‏

اين آيه شريفه، كه به آيه ليلة المبيت معروف شده، يكى از مهمترين آيات فضايل حضرت امير المؤمنين عليه السلام مى‏باشد. فضيلتى كه نظير آن در اسلام براى هيچ كس ثابت نشده است. آيه فوق به فداكارى بى‏نظير امام اوّل شيعيان، كه در شب تاريخى هجرت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم به سوى مدينه، در بستر آن حضرت خوابيد، اشاره دارد و با توضيحى كه خواهد آمد از جمله آيات مربوط به ولايت آن حضرت مى‏باشد.

شأن نزول‏

علماء و دانشمندان فراوانى، از شيعه و اهل سنّت، معتقدند كه آيه مورد بحث مربوط به حضرت على عليه السلام مى‏باشد. و اين مطلب را بطور گسترده در كتاب‏هاى خويش نقل كرده‏اند، به گونه‏اى كه اين داستان به سر حدّ تواتر رسيده است؛ يعنى بقدرى زياد نقل شده كه جايى براى انكار آن وجود ندارد.

خلاصه داستان ليلة المبيت بدين شرح است:

هنگامى كه دشمنان اسلام و مشركان لجوج و سرسخت مكّه، از ناحيه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم احساس خطر كردند و نقشه‏ها و توطئه‏هاى ديگر آنان كارساز نشد، تصميم نهايى را گرفتند و سه برنامه بسيار خطرناك براى مقابله با آخرين پيامبر خدا در نظر گرفتند؛ آن‏ها گفتند:

«پيامبر اسلام را يا بايد به قتل برسانيم، و يا او را به زندان ابد بيفكنيم تا با هيچ كس ارتباط نداشته باشد، و يا به خارج از سرزمين حجاز تبعيد نماييم!

قرائن و شواهد نشان مى‏دهد كه بالاخره گزينه اوّل، كه خطرناكترين گزينه‏هاى سه‏گانه بود، انتخاب شد و براى عملى كردن اين توطئه خطرناك از چهل قبيله عرب كمك خواستند. از هر قبيله‏اى شمشير زنى قهرمان و ماهر حاضر شد. شب هنگام چهل شمشير زن آماده نبرد، اطراف خانه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم را محاصره كردند و از بالاى ديوار منزل، يا روزنه‏هاى در ورودى، بستر آن حضرت را زير نظر داشتند تا در موقع مناسب وارد منزل شوند و آن حضرت را به قتل برسانند!

خداوند به وسيله پيك وحى پيامبرش را از توطئه مشركين آگاه كرد؛ پيامبر تصميم گرفت از مكّه خارج شود. پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم براى اين كه از اين توطئه خطرناك و نقشه شيطانى جان سالم به در برد، بايد دو كار انجام دهد:

نخست اين كه، بر خلاف جهت مدينه حركت كند، يعنى به جاى اين كه به سمت شمال مكّه، كه به مدينه ختم مى‏شود برود، به طرف جنوب مكّه حركت كرد، تا اگر افرادى از دشمن متوجّه خروج آن حضرت از مكّه شدند نتوانند او را بيابند و دستگير نمايند.

دوم اين كه، بايد شخصى به جاى پيامبر اسلام در بستر او بيارامد، تا دشمن متوجّه غيبت پيامبر و خروج آن حضرت از مكّه نگردد.

بدين منظور به على عليه السلام فرمود: «تو بايد امشب به جاى من در بسترم بخوابى» على عليه السلام عرض كرد: «اگر من در بستر شما بخوابم، آيا شما از دست دشمنان اسلام نجات خواهيد يافت و به سلامت به مدينه خواهيد رسيد؟ حضرت فرمود: بله، على عليه السلام به نشانه شكرانه سلامت وجود خليفه خداوند در زمين، سر به سجده مى‏سايد. مى‏گويند اين نخستين سجده شكر در شريعت مقدّس اسلام بود.

پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم پس از اين كه على عليه السلام را به جاى خويش نهاد، با لطف و عنايت خداوند از مكّه خارج شد و بر خلاف جهت مدينه به سمت جنوب مكّه حركت نمود و در غار ثور مأوا گزيد و پس از يأس دشمن از يافتن آن حضرت، به سوى مدينه حركت كرد و به سلامت به مدينه رسيد.

بدون شك ليلة المبيت شب بسيار حسّاس، خطرناك و سرنوشت‏سازى براى اسلام بود و قهرمان اين شب پرمخاطره كسى جز حضرت امير المؤمنين عليه السلام نبود.

هنگامى كه پيامبر به سمت مدينه حركت مى‏كند، خداوند متعال در بين راه مكّه و مدينه آيه محلّ بحث را در شأن ايثار و فداكارى بى‏نظير على عليه السلام بر پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم نازل مى‏كند.

اعترافات دانشمندان اهل سنّت!

شأن نزولى كه بطور خلاصه ذكر شد، مخصوص علماى شيعه نيست؛ بلكه بسيارى از علماء اهل سنّت نيز آن را نقل كرده‏اند.

از جمله مى‏توان به «طبرى» «ابن هشام» «حلبى»  «يعقوبى»  (كه همگى از مورّخان مشهور اهل سنّت هستند) و «احمد» ، از فقهاى اهل سنّت، «ابن جوزى» و «ابن صباغ مالكى» ، اشاره كرد.

جالب‏تر از همه اين‏ها سخنى است كه «أبو جعفر اسكافى»، استاد شارح مشهور نهج البلاغه ابن أبي الحديد معتزلى، در اين زمينه گفته است. او مى‏گويد:

قد ثبت بالتّواتر حديث الفراش، ... و لا يجحده الّا مجنون او غير مخالط لاهل الملّة، ... و قد روى المفسّرون كلّهم: انّ قول اللَّه تعالى: و من النّاس من يشرى نفسه ابتغاء مرضات اللَّه انزلت فى علىّ عليه السلام ليلة المبيت على الفراش‏ (شرح نهج البلاغه ابن أبي الحديد، جلد 13، صفحه 261.)

حديث خوابيدن على عليه السلام در بستر پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم به تواتر ثابت شده و قابل انكار نيست؛ بنابراين جز انسان ديوانه و مجنون، يا كسى كه با مسلمانان معاشرتى ندارد، هيچ كس چنين روايتى را انكار نمى‏كند، (زيرا) تمام مفسّران قرآن كريم اتّفاق نظر دارند كه آيه شريفه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي ...» در ليلة المبيت، در شأن على عليه السلام نازل گشته است.

نتيجه اين كه تمام دانشمندان اسلامى، اعمّ از شيعه و سنّى، متّفق القولند كه آيه ليلة المبيت در شأن فداكارى و ايثار بى‏نظير على عليه السلام نازل گشته است.

شرح و تفسير

معامله‏اى بى‏نظير!

«وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ»- برخى از مردم براى تحصيل و به دست آوردن خشنودى و رضاى خداوند (كه مقامى بس والا و مهم است) از جان خويش مايه مى‏گذارند و آن را در معرض فروش قرار مى‏دهند، و آن شخص، همان طور كه گذشت، على بن أبي طالب عليهما السلام بود. متاع و كالاى مورد معامله در اين معامله بى‏نظير جان على، و خريدار آن خداوند خالق همه جهانيان، و فروشنده حضرت على عليه السلام و قيمت اين كالا، خشنودى و رضاى پرودگار عالم بود.

«وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ*»- خداوند متعال نسبت به بندگانش رئوف و مهربان است.

آيا رأفت و لطف و مهربانى بالاتر از اين تصوّر مى‏شود كه خداوندِ مالك همه جهان هستى، از جمله انسان‏ها، جان انسانى را به بالاترين قيمت بخرد؟!

معامله با خداوند

سه آيه پيرامون معامله با خداوند متعال در قرآن كريم وجود دارد، كه مقايسه اين سه آيه با هم خالى از لطف نيست.

آيه اوّل: در آيه 111 سوره توبه مى‏خوانيم:

إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى‏ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِيلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفى‏ بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ‏

خداوند از مؤمنان جان‏ها و اموالشان را خريدارى كرده، كه (در برابرش) بهشت براى آن‏ها باشد؛ (به اين گونه كه:) در راه خدا پيكار مى‏كنند، مى‏كشند و كشته مى‏شوند؛ اين وعده حقّى است بر او، كه در تورات و انجيل و قرآن ذكر فرموده؛ و چه كسى از خدا به عهدش وفادارتر است؟! اكنون بشارت باد بر شما، به دادوستدى كه با خدا كرده‏ايد؛ و اين است آن پيروزى بزرگ!

در اين معامله بزرگ، خريدار خداوند متعال، و فروشنده بندگان مؤمن و مجاهد، و كالاى مورد معامله جان مؤمنان، و قيمت و ثمن معامله بهشت برين، و سند اين معامله جالب و با ارزش در سه كتاب آسمانى معتبر (قرآن و انجيل و تورات) به ثبت رسيده است. اين معامله آن قدر با بركت است كه خداوند از آن به «پيروزى بزرگ» ياد مى‏كند و به فروشندگان تبريك و تهنيت مى‏گويد! و حقيقتاً چنين معامله‏اى بزرگ است؛ زيرا خريدار، جنسى را كه متعلّق به خود اوست به بالاترين قيمت‏ها از فروشنده مى‏خرد! آيا چنين معامله‏اى، «پيروزى بزرگ» محسوب نمى‏شود، و تبريك و تهنيت ندارد؟!

آيه دوم: خداوند متعال در آيات 10 تا 13 سوره صف به معامله ديگرى، كه با بندگانش نموده، اشاره مى‏كند، در اين آيات چهارگانه مى‏خوانيم:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى‏ تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ* تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ* يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ يُدْخِلْكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ مَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ* وَ أُخْرى‏ تُحِبُّونَها نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَرِيبٌ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ‏

اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! آيا شما را به تجارتى راهنمايى كنم كه شما را از عذاب دردناك رهايى مى‏بخشد؟! به خدا و رسولش ايمان بياوريد و با اموال و جان‏هايتان در راه خدا جهاد كنيد؛ اين براى شما (از هر چيز) بهتر است اگر بدانيد! (اگر چنين كنيد) گناهانتان را مى‏بخشد و شما را در باغ‏هايى از بهشت داخل مى‏كند كه نهرها از زير درختانش جارى است و در مسكن‏هاى پاكيزه در بهشت جاويدان جاى مى‏دهد؛ و اين پيروزى عظيم است! و (نعمت) ديگرى كه آن را دوست داريد به شما مى‏بخشد، و آن يارىِ خداوند و پيروزى نزديك است؛ و مؤمنان را (به اين پيروزى بزرگ) بشارت ده!

در اين معامله پرسود نيز فروشنده مؤمنان، و خريدار خداوند مهربان، و متاع و كالاى مورد معامله جان انسان‏هاى با ايمان، و قيمت و ثمن معامله آمرزش گناهان، رفتن به بهشت، مسكن‏هاى پاكيزه بهشتى، پيروزى نزديك و يارى خداوند (فتح‏ مكّه) مى‏باشد. خداوند متعال از اين معامله بزرگ نيز به پيروزى عظيم تعبير كرده است و آن را به خريداران با سعادت تبريك و تهنيت گفته است.

آيه سوم: آيه 107 سوره بقره است كه شرح آن گذشت. و همان طور كه گفتيم خريدار در اين معامله نيز خداوند و فروشنده على بن أبي طالب عليه السلام و كالاى مورد معامله جان على عليه السلام و بها و ثمن معامله رضايت و خشنودى خداوند متعال مى‏باشد.

مقايسه اين سه معامله با يكديگر

سه معامله‏اى كه در آيات سوره‏هاى توبه، صف و بقره آمده، و شرح آن گذشت، از جهاتى مثل يكديگر هستند؛ مثل اين كه خريدار در هر سه معامله خداوند و فروشنده مؤمنان و متاع و جنس مورد معامله جان مؤمنان است، امّا قيمت و بهاء جنس عرضه شده متفاوت است؛ خداوند در يك معامله جان مؤمنان را در مقابل بهشت خريدارى مى‏كند و در معامله ديگر قيمت را بالاتر مى‏برد و علاوه بر بهشت برين، خانه‏هاى بهشتى و آمرزش گناهان و پيروزى‏هاى دنيوى را نيز ضميمه مى‏نمايد؛ ولى در معامله سوم، كه در آيه محلّ بحث (آيه ليلة المبيت) آمده است، بالاترين قيمت و باارزش‏ترين ثمن، كه همان خشنودى خداوند مى‏باشد، مطرح شده است، و روشن است كه رضايت و خشنودى خداوند با بهشت و مانند آن قابل مقايسه نيست. جالب اين كه اين «ثمن و بها» با روحيه على عليه السلام سازگارتر است، بدين جهت در كلمات گهربار آن حضرت مى‏خوانيم كه خطاب به خداوند متعال عرض مى‏كند:

خدايا! آتش جهنّم تو واقعاً دردناك است، ولى از خوف آتش به پرستش تو نپرداختم. همان‏گونه كه بهشت و نعمت‏هايش حقيقتاً جذّاب و پرارزش است، ولى به طمع آن تو را نپرستيدم، بلكه چون تو را شايسته عبادت و پرستش يافتم، فقط به عشق خودت تو را عبادت كردم! (بحار الأنوار، جلد 67، صفحه 186)

مقايسه‏اى ديگر!

على عليه السلام على رغم خطر بزرگى كه جانش را در ليلة المبيت تهديد مى‏كرد، با كمال ميل و رغبت حاضر شد در بستر پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم بيارامد و هيچ ترس و واهمه‏اى به خود راه نداد. صبحگاهان كه دشمن به خانه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم حمله‏ور مى‏شود و على را در بستر آن حضرت مى‏يابد و نقشه خود را نقش بر آب مى‏بيند، جمله‏اى توهين‏آميز به «على جوان» مى‏گويد، آن حضرت در پاسخ و به دفاع از خويش و مكتب و پيامبرش، جملاتى بسيار زيبا، كه حكايت از شجاعت، عقل و خرد، و قوّت و قدرت فوق‏العاده آن حضرت مى‏كند، بيان مى‏فرمايد كه شرح اين گفت‏وگو در مباحث آينده ان شاء اللَّه خواهد آمد. امّا أبو بكر كه همراه پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم از كانون خطر خارج شده و در غار ثور پناه گرفته است به هنگامى كه صداى پاى دشمنان اسلام را، كه در تعقيب پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم از مكّه خارج شده بودند، مى‏شنود، رنگ مى‏بازد و ترس سراسر وجودش را فرامى‏گيرد به گونه‏اى كه به راحتى مى‏توان با نگاهى به چهره‏اش عمق ترس و وحشتش را درك كرد! لهذا پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم دلدارى‏اش مى‏دهد تا مقدارى از وحشتش كاسته شود. تو خود بخوان حديث مفصّل از اين مجمل!

ظرافت تعبير در آيه ليلة المبيت‏

در آيات سوره «توبه» و «صف» تعبير به‏ «إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى‏» و «هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى‏ تِجارَةٍ» شده است و اين تعبيرات بدين معنى است كه خداوند متعال، كه در اين معاملات خريدار است، فروشندگان را تشويق به فروش متاع و كالايشان مى‏كند؛ ولى در آيه ليلة المبيت تعبير به‏ «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ‏» شده است، و معناى اين جمله آن است كه فروشنده خود پيشقدم مى‏شود و اقدام به عرضه و فروش كالاى خويش مى‏نمايد و روشن است لطافت تعبير آيه ليلة المبيت بيشتر است؛

زيرا كسى كه خود جانش را در طبق اخلاص مى‏گذارد و آن را در معرض فروش قرار مى‏دهد، قابل مقايسه با كسى كه با تشويق و درخواست خريدار حاضر به اين كار مى‏شود نيست، هر چند كه بدون شك چنين عملى نيز بسيار ارزشمند است.

علاوه بر اين، آيه محلّ بحث با كلمه «مِنْ» تبعيضيّه‏ «وَ مِنَ النَّاسِ*» شروع مى‏شود، يعنى تنها بعضى از مردم قادر بر اين كار فوق‏العاده هستند؛ در حالى كه در دو آيه ديگر، كه مسأله معامله جان با بهشت يا نجات از دوزخ در آن مطرح شده، جنبه عمومى و همگانى دارد (اشْتَرى‏ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ).

ارتباط آيه ليلة المبيت با آيات قبل‏

اگر آيات سه‏گانه قبل از آيه ليلة المبيت را به دقّت مطالعه كنيم، عظمت كار على عليه السلام در آن شب پرمخاطره، و جايگاه رفيع آن حضرت در نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم روشن‏تر مى‏شود؛ به اين آيات توجّه كنيد:

«وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا»- بعضى از منافقين بقدرى خوش ظاهر و زبان‏باز هستند كه وقتى تو را مى‏بينند اظهار محبّت و ارادت مى‏كنند، و سخنان فريبنده و پرجاذبه آن‏ها تو را به اعجاب وامى‏دارد، در حالى كه باطن آن‏ها چيز ديگرى است.

«وَ يُشْهِدُ اللَّهَ عَلى‏ ما فِي قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ‏»- خداوند از باطن اين منافقان چاپلوس و خوش ظاهر آگاه است، هر چند آن‏ها خداوند را هم بر آنچه در دل دارند گواه مى‏گيرند، اين افراد خوش ظاهر منافق سرسخت‏ترين‏ «1» دشمنان اسلام هستند. اين آيات به «اخْنس بن شريق» اشاره دارد كه از منافقان و دوچهره‏گان خوش‏بيان و خوش‏برخورد و خوش‏ظاهر بود، برخوردهاى ظاهرى وى بقدرى متناسب بود كه هر بيننده‏اى را به خود جذب مى‏كرد، او تظاهر به تقدّس و ايمان و تقوى مى‏كرد، ولى انسانى پست و بى‏ايمان بود و قلباً اعتقادى به خدا و پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم نداشت‏(تفسير نمونه، جلد 2، صفحه 43)خداوند متعال در آيه بعد دليل نفاق و دشمنى «اخنس» را چنين بيان مى‏كند:

«وَ إِذا تَوَلَّى سَعى‏ فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَ يُهْلِكَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسادَ»- نشانه نفاق و دورويى اخنس و ساير منافقين اين است كه هنگامى كه روى برمى‏گردانند و از نزد تو خارج مى‏شوند، در راه فساد در زمين كوشش مى‏كنند و زراعت‏ها و چهارپايان را نابود مى‏سازند؛ با اين كه مى‏دانند خداوند فساد را دوست ندارد. «1» البتّه احتمال هم دارد كه كلمه «تولّى» به معناى ولايت و حكومت باشد؛ يعنى، چنين افرادى وقتى به حكومت و قدرت دست يابند، مفسد فى الارض مى‏شوند و در همه جا تخم فساد مى‏پاشند؛ زراعت‏ها را ويران نموده و چهارپايان را نابود مى‏نمايند. «اخنس» منافق وارد منطقه‏اى از مناطق مسلمانان شد، در آنجا شروع به إفساد و خرابكارى كرد؛ زراعت‏هاى مسلمانان آن منطقه را از بين برد و حيواناتشان را نابود ساخت. «2» ولى وقتى كه خدمت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم مى‏رسيد، شروع به تملّق و چاپلوسى و زبان‏بازى مى‏نمود.

«وَ إِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهادُ»- هنگامى كه به اين افراد منافق تذكّر داده مى‏شد كه از خدا بترسيد و خود را به اين اعمال ضدّ انسانى آلوده نكنيد و خلاصه شخصى آن‏ها را امر به معروف و نهى از منكر مى‏كرد، نه تنها گوش فرا نمى‏دادند، بلكه لجاجت آن‏ها بيشتر مى‏شد و خودخواهى و تكبّر و تعصّب، آن‏ها را به تكرار و پافشارى بر گناهانشان وامى‏داشت. و روشن است كه براى چنين اشخاصى جهنّم كفايت مى‏كند و جهنّم‏ چه بد جايگاهى است.

خلاصه اين كه، در اين سه آيه تصويرى روشن از سرسخت‏ترين دشمنان اسلام و منفورترين انسان‏ها ارائه شد، هنگامى كه اين آيات سه‏گانه را در كنار آيه ليلة المبيت مى‏گذاريم، لا بد در آيه ليلة المبيت سخن از محبوب‏ترين و علاقه‏مندترين افراد با ايمان نسبت به اسلام و مسلمانان مى‏باشد، بنابراين على عليه السلام كه آيه ليلة المبيت درباره او نازل شده و جان خويش را در اين ماجرا بر طبق اخلاص نهاده، محبوب‏ترين افراد در نزد پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم بوده است. و بدون شك علاقه پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم به افراد بر اساس ايمان و عشق آن‏ها به خداوند است، نه مسائل ديگر.

ارتباط آيه ليلة المبيت با ولايت امير المؤمنين عليه السلام‏

سؤال: اين آيه شريفه چه ارتباطى با ولايت و خلافت حضرت على عليه السلام به عنوان اوّلين خليفه و امام مسلمين دارد؟ به تعبير ديگر، بر فرض اهل سنّت بپذيرند كه آيه فوق در شأن على بن أبي طالب عليه السلام نازل شده است، ولى چگونه مى‏توان به وسيله اين آيه، ثابت كرد كه على عليه السلام جانشين بلافصل پيامبر اسلام عليه السلام است؟

پاسخ: از بحث‏هاى گذشته روشن شد كه على عليه السلام فداكارترين، شجاع‏ترين، ايثارگرترين و خالص‏ترين بندگان خداوند منّان بعد از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم است و از سوى ديگر مى‏دانيم كه امام و خليفه پس از پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم بايد آگاه‏ترين، شجاع‏ترين، فداكارترين، و ايثارگرترين فرد مسلمانان باشد. بنابراين، اگر مسأله امامت و خلافت انتصابى باشد، يعنى خداوند خليفه پيامبر را همچون خود پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم نصب كند، با وجود على عليه السلام كه واجد شرايط فوق است حكمت خداوند اجازه نمى‏دهد كه شخص ديگرى به عنوان جانشين منصوب انتخاب شود. و اگر اين مسأله انتخابى باشد (همان گونه كه برادران اهل سنّت معتقد هستند) عقل اقتضاء مى‏كند كه با وجود شخصى كه صفات فوق را داراست به سراغ ديگران نرويم؛ بنابراين، انتخاب غير على عليه السلام، با توجّه به آنچه گذشت، بر خلاف عقل و شرع است.

پاسخ برخى ايرادهاى بى‏اساس!

شايد به جهت ارتباطى كه آيه شريفه با مسأله خلافت و امامت حضرت على عليه السلام دارد، برخى تلاش كرده‏اند آيه شريفه را از مسير اصلى خارج نمايند، تا نتوان به اين آيه براى جانشينى بلافصل پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم استدلال كرد. در اينجا به برخى از اين ايرادها و شبهات بى‏اساس مى‏پردازيم و پاسخ آن را بيان مى‏كنيم.

على عليه السلام مى‏دانست زنده مى‏ماند، يا نه؟

سؤال: آيا على عليه السلام از عاقبت كار اطّلاع داشت؟ آيا آن حضرت مى‏دانست كه از اين خطر بزرگ جان سالم به در مى‏برد و زنده مى‏ماند، يا نمى‏دانست؟ اگر مى‏دانست مشركين او را نخواهند كشت و در نهايت زنده خواهد ماند، خوابيدنش در بستر پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم افتخارى براى او محسوب نمى‏شود و اگر نمى‏دانست، اين كار افتخار بزرگى است، ولى مشكل ديگرى دارد و آن اين كه: امامان علم غيب دارند، چطور آن حضرت از عاقبت اين كار اطّلاع نداشته است؟

پاسخ: مطابق تحقيقات دانشمندان بزرگ و تصريح برخى از روايات، علوم أئمّه عليهم السلام نسبت به غيب و آينده، علوم ارادى بوده است؛ يعنى هر چه را اراده مى‏كردند مى‏دانستند و آنچه را اراده نمى‏كردند نمى‏دانستند. ممكن است در اين حادثه اراده‏اى براى دانستن عاقبت كار نداشته است، بدين جهت احتمال خطر در ذهن حضرت بوده و در عين حال حاضر به اين فداكارى و ايثار بزرگ شده است، بنابراين حادثه فوق افتخارى بس بزرگ براى آن حضرت بوده و منافاتى با علم غيب ائمّه عليهم السلام ندارد. توجّه به اين نكته، بسيارى از شبهات و اشكالات و سؤالاتى كه پيرامون علم غيب ائمّه عليهم السلام مطرح است را حل مى‏كند.

سؤال: شما گفتيد: «على عليه السلام طبق علم ارادى، اراده نكرد كه بداند سرنوشتش چه مى‏شود؛ بنابراين، احتمال خطر براى آن حضرت وجود داشته است. بدين جهت خوابيدن آن حضرت در بستر پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم فضيلت بزرگى براى ايشان محسوب مى‏شود» در حالى كه طبق آنچه در برخى روايات آمده: «آن حضرت اطّلاع داشت كه در اين حادثه صدمه‏اى به او نمى‏رسد و طبق اين حديث پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم سلامتى ايشان را تضمين فرمودند.» بنابراين، چگونه آيه ليلة المبيت فضيلتى براى آن حضرت محسوب مى‏شود؟

پاسخ: مى‏توان از اين اشكال به دو صورت پاسخ گفت:

الف: اين حديث مرسله است و سندى ندارد. مرحوم علّامه امينى اين حديث را به صورت مرسل از تفسير ثعلبى نقل كرده است‏ (الغدير، جلد 2، صفحه48 )و چون سندى ندارد نمى‏توان‏ به آن اعتماد و تكيه كرد.

ب: براى پذيرش هر روايتى سه شرط لازم است؛ نخست اين كه سند آن روايت معتبر باشد، ديگر اين كه آن روايت مخالف آيات قرآن مجيد نباشد، و سوم آن كه از نظر دانشمندان و علماء دين قابل قبول باشد. روايت مزبور علاوه بر اين كه از نظر سند قابل قبول نيست، مخالف قرآن مجيد نيز مى‏باشد! زيرا خداوند متعال در آيه ليلة المبيت از كار على عليه السلام به عنوان يك كار با عظمت و معامله با خداوند تعبير مى‏كند، در صورتى كه اگر روايت فوق اعتبار داشته باشد، كار على عليه السلام عظمتى ندارد و يك امر عادى تلقّى مى‏شود، بنابراين نمى‏توان به چنين روايتى كه مخالف با يكى از آيات قرآن مجيد است تكيه زد و به وسيله آن، كار كم نظير و با عظمت حضرت على عليه السلام را زير سؤال برد (دقّت فرماييد).

مباحث تكميلى‏

1. اشعار حسّان بن ثابت در توصيف فداكارى على عليه السلام‏

حسّان بن ثابت‏ از شعراى معاصر پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم، كه علاقه ويژه‏اى به جانشين واقعى پيامبر داشت و عالى‏ترين اشعار را در وصف حادثه مهمّ و تاريخى غدير خم سروده، اشعار مختلفى در مورد فضايل امير المؤمنين، على عليه السلام، گفته كه قسمتى از آن پيرامون ليلة المبيت است. قسمتى از اشعار نغز و زيباى اين شاعر چيره دست عرب به شرح زير است:

مَنْ ذا بِخاتَمِه‏ تَصَدَّقَ راكِعاً وَ اسَرَّها فى نَفْسِه‏ إسْراراً

مَنْ كانَ باتَ عَلى‏ فِراشِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدٌ اسْرى‏ يَؤُمُّ الْغارا

مَنْ كانَ فِى الْقُرْآنِ سُمّىَ مُؤْمِناً فى تِسْعِ آياتٍ تُلينَ غَزاراً

ترجمه: چه كسى توانست انگشترى را در حال ركوع نماز به صورت مخفيانه و به دور از چشم ساير مسلمانان به شخصى نيازمندى بدهد، ولى خداوند اين انفاق او را آشكار نمود؟

چه كسى بود كه در آن شب تاريخى، ليلة المبيت، بر بستر پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم خوابيد، در حالى كه پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم اسير چنگال دشمن و در محاصره آنان بود و قصد غار ثور را داشت؟

چه كسى است كه در نُه آيه قرآن‏  از وى به عنوان مؤمن حقيقى ياد شده است؟

خلاصه اين كه حادثه ليلة المبيت آن قدر مشهور و معروف بوده، كه در اشعار شعراى عرب هم منعكس شده است.

2. سرانجام على عليه السلام در آن شب پرمخاطره!

دشمنان اسلام پس از استقرار نيروهايشان قصد داشتند شب هنگام به خانه پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم حمله كنند و نقشه شوم خويش را عملى سازند، ولى يكى از سران مشركين (أبو جهل، يا أبو لهب) مانع اين كار شد و گفت: «شبانه حمله نكنيد، زيرا زن‏ها و بچّه‏هاى درون خانه وحشت‏زده مى‏شوند، آن‏ها كه گناهى ندارند!» بدين جهت زمان حمله به تأخير افتاد، آن‏ها تصميم گرفتند صبحگاهان نقشه خويش را عملى سازند، صبح هنگام به قصد كشتن پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم به منزل آن حضرت هجوم‏ آوردند، على عليه السلام قبل از اين كه آن‏ها به رختخواب پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم برسند از جاى برخاست و فرياد زد: چه مى‏خواهيد؟ مشركان كه از ديدن على در بستر پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم مات و مبهوت شده بودند، گفتند: يا على! به دنبال محمّد هستيم، او كجاست؟ حضرت فرمود: مگر او را به من سپرده بوديد كه سراغش را از من مى‏گيريد؟ دشمن از اين ماجرا متحيّر و سرگردان شد، آيا على را بكشند، يا او را رها كنند؟ أبو جهل گفت: اين جوان را رها كنيد، محمّد او را فريب داده و براى حفظ جان خويش او را در بسترش خوابانيده است! على عليه السلام فرمود: أبو جهل! آيا سادگى و خامى را به من نسبت مى‏دهى؟ (گويا مرا نشناخته‏اى، بگذار خود را معرّفى كنم، آن‏طور كه شما خيال مى‏كنيد نيست، بلكه) خداوند آن قدر به من عقل و خرد داده كه اگر بين تمام احمق‏هاى دنيا تقسيم شود، همه آن‏ها صاحب عقل و خرد مى‏شوند! و آن قدر به من قوّت و قدرت عطا كرده كه اگر بين تمام ضعيفان عالم تقسيم شود، همگى نيرومند و پرقدرت مى‏شوند! و آن قدر به من شجاعت داده كه اگر بين ترسوهاى جهان تقسيم شود، همه از شجاعان خواهند شد!

من پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم را شناخته‏ام و اسلام را آگاهانه پذيرفته‏ام و لهذا جانم را در طبق اخلاص نهاده‏ام. پس از اين گفت‏وگو، دشمنان اسلام سرافكنده و مأيوس از خانه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم خارج شدند و على عليه السلام سربلند و خوش‏حال به اين قسمت از مأموريّت خويش پايان بخشيد.

3. خداوند به فداكارى على عليه السلام مباهات مى‏كند!

ثعلبى، يكى از مفسّران معروف اهل سنّت، هنگامى كه به تفسير آيه مورد بحث مى‏رسد، روايت بسيار زيبايى پيرامون حادثه ليلة المبيت نقل مى‏كند، به اين روايت توجّه كنيد:

خداوند در شبى كه على عليه السلام در بستر پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم خوابيد، خطاب به جبرئيل و ميكاييل فرمود: شما دو نفر برادر هستيد، اگر خداوند بخواهد عمر يكى از شما را بگيرد، آيا ديگرى حاضر است فداكارى كند و از عمر خودش به او بدهد؟

هيچ كدام سخنى نگفتند و آمادگى خويش را براى اين امر اعلان نكردند! خداوند به آن‏ها فرمود: به خانه پيامبر ما در روى زمين نگاه كنيد، ببينيد چگونه على براى حفظ جان پيامبر، زندگى خويش را به خطر انداخته است! برويد و مواظب على باشيد. جبرئيل و ميكاييل به زمين آمدند و در خانه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سلم حاضر شدند. جبرئيل بالاى سر على عليه السلام و ميكاييل پايين پاى آن حضرت ايستاد تا از جان على محافظت كنند. سپس آن دو خطاب به على عليه السلام گفتند:

بَخٍّ بَخٍّ لَكَ يَا بْنَ ابى طالِبٍ، مَنْ مِثلُكَ؟ وَ قَدْ باهَى اللَّهُ بِكَ مَلائِكَةَ السَّماواتِ و فاخَرَ بِكَ‏ (بحار الأنوار، جلد 19، صفحه 85)

على جان به تو تبريك مى‏گوييم، چه كسى مثل توست؟ در حالى كه خداوند متعال به خاطر تو بر ملائكه آسمان مباهات و افتخار كرد.

آيا مقامى بالاتر از اين تصوّر مى‏شود؟! بى‏جهت نيست كه شيعه به در خانه اين خاندان با عظمت آمده است، پيروى شيعه از على عليه السلام كوركورانه و از روى تعصّب نيست، بلكه به خاطر مقامات و فضيلت‏هاى فوق العاده آن حضرت است.

برگرفته از کتاب: آیات ولایت در قرآن ،نوشته :آیه الله مکارم شیرازی ،صفحات 269 تا291

 

 



نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :